Ultrabewerkte voeding: wat onderzoek echt zegt

Algemene informatie, geen medisch advies. Heb je vragen over je voeding, bespreek ze dan met je huisarts of een diëtist.

Ultrabewerkte voeding is een term die minder eenduidig is dan hij klinkt. Hieronder lees je wat ermee bedoeld wordt, wat de studies tonen en waarom Gezond Leven de voedingsdriehoek als leidraad gebruikt.

Wat is ultrabewerkte voeding?

De term komt uit de NOVA-indeling, die voedingsmiddelen in vier groepen verdeelt volgens hun bewerkingsgraad. Het Vlaams Instituut Gezond Leven omschrijft ultrabewerkte producten als industriële producten die meestal weinig tot geen intacte, hele voedingsmiddelen meer bevatten. Er zitten ingrediënten in die je zelden in een gewone keuken vindt, zoals geraffineerde vetten, eiwitisolaten en additieven (toegevoegde stoffen voor smaak, kleur of textuur). Meestal bevatten ze veel suiker, vet of zout en weinig vezels of vitaminen, en mensen hebben de neiging er meer van te eten.

Bewerkt betekent niet automatisch ongezond. Volkoren brood, diepvriesgroenten en yoghurt zijn volgens Gezond Leven voorbeelden van gezonde bewerkte producten. Een echt duidelijke definitie bestaat volgens Gezond Leven niet. Meer dan vijf ingrediënten of het woord ‘isolaat’ kunnen erop wijzen, maar een gebalanceerde kant-en-klare maaltijd heeft al snel meer dan vijf ingrediënten, en een koek met enkel bloem, boter, suiker en eieren is ook niet gezond.

Hoeveel ultrabewerkte voeding eten Belgen?

Vandevijvere en collega’s (2019) analyseerden de Belgische voedselconsumptiepeiling van 2014-2015. Ultrabewerkte voeding leverde gemiddeld 33,3 procent van de dagelijkse energie bij kinderen van 3 tot 9 jaar, 29,2 procent bij adolescenten en 29,6 procent bij volwassenen. De grootste bijdragers waren bewerkt vlees, cake en gebak, zoete koekjes en frisdranken. Wie bij frisdrank wil beginnen, leest hoe je gesuikerde dranken beperkt.

Wat de Hoge Gezondheidsraad aanraadt

In de voedingsaanbevelingen van 2025 vraagt de Hoge Gezondheidsraad, het wetenschappelijke adviesorgaan van de federale overheid, om ultrabewerkte voedingsmiddelen te beperken en de voorkeur te geven aan onbewerkte of weinig bewerkte voedingsmiddelen. Als voorbeelden noemt de raad industrieel bereid brood, koekjes, frisdrank, roomijs en worst. Volgens de raad zijn er tekenen van een verband met een hoger risico op chronische ziekten, maar is verder onderzoek nodig om de mechanismen te kennen.

Wat twee studies wel en niet aantonen

In een gerandomiseerde studie van Hall en collega’s (2019) verbleven 20 volwassenen in een Amerikaans onderzoeksziekenhuis. Ze kregen 2 weken ultrabewerkte en 2 weken onbewerkte maaltijden, afgestemd op onder meer calorieën, suiker en zout, en aten naar believen. Met ultrabewerkte voeding aten ze 508 kilocalorieën per dag meer en kwamen ze 0,9 kilogram bij; met onbewerkte voeding verloren ze 0,9 kilogram. Het blijft een kleine studie over een korte periode.

Lane en collega’s (2024) bundelden in een overzicht 45 analyses uit meta-analyses van observationele studies, samen bijna 9,9 miljoen deelnemers. Meer ultrabewerkte voeding ging samen met een slechtere uitkomst voor 32 van de onderzochte gezondheidsuitkomsten (71 procent). Voor onder meer sterfte door hart- en vaatziekten en diabetes type 2 noemen de auteurs het bewijs overtuigend. Toch kreeg het bewijs volgens GRADE, een systeem om de kwaliteit van bewijs te beoordelen, in 41 van de 45 analyses een lage of zeer lage score en in 4 een matige. Observationele studies tonen een verband, geen oorzaak en gevolg.

Waarom de voedingsdriehoek de leidraad blijft

Gezond Leven raadt aan om in de eerste plaats op de voedingsdriehoek te vertrouwen: meer groenten, peulvruchten, fruit en volkorenproducten, en producten uit de rode bol voor af en toe. Sommige ultrabewerkte producten, zoals volkoren ontbijtgranen of plantaardige alternatieven, kunnen volgens de organisatie wel bijdragen aan een evenwichtig voedingspatroon. Het label ‘ultrabewerkt’ is daarom geen goede leidraad om te bepalen of iets een gezonde keuze is. Of een zak chips extra additieven bevat, maakt volgens Gezond Leven weinig verschil voor je gezondheid; een notenmix in de plaats van chips levert wel gezondheidswinst op.

Wat je in de winkel en thuis kunt doen

In de winkel helpt de Nutri-Score volgens Gezond Leven om producten binnen dezelfde groep te vergelijken, zoals koekjes of ontbijtgranen. Bij brood loont het om te weten hoe je volkorenbrood herkent in de winkel, en diepvriesgroenten, die Gezond Leven bij de gezonde bewerkte producten rekent, tellen gewoon mee voor je groenten per dag.

Koppel vergelijkt in de supermarkt twee dozen ontbijtgranen, met volkorenbrood, diepvrieserwten en noten in de mand: zo kies je bewuster bij ultrabewerkte voeding

Thuis kun je vaker vertrekken van onbewerkte of weinig bewerkte voedingsmiddelen, zoals de Hoge Gezondheidsraad aanraadt. Omdat veel ultrabewerkte producten zout bevatten, helpt het ook om te weten waar zout zit.