PSA-test na 50: wat een Britse studie bij 415.357 mannen na 15 jaar vond over prostaatkanker

Algemene informatie, geen medisch advies. Of een PSA-test voor jou zinvol is, beslis je samen met je huisarts.

Ben je 50 of ouder, dan hoor je misschien dat je best eens je PSA laat bepalen. Toch is een PSA-test na 50 in België geen standaardonderzoek. De test vindt prostaatkanker, maar ook veel kankers die je nooit last zouden geven.

Wat meet een PSA-test na 50?

PSA staat voor prostaatspecifiek antigeen, een stof in het bloed die door de prostaatcellen wordt aangemaakt. De prostaat is een klier onder de blaas die zaadvocht aanmaakt. Bij prostaatkanker stijgt de PSA-waarde meestal. Volgens de patiëntenrichtlijn over prostaatkanker van Gezondheid en Wetenschap, de gezondheidssite van het Belgisch Centrum voor Evidence-Based Medicine (Cebam), heeft een verhoogde waarde vaak een andere oorzaak, zoals een ontsteking of een goedaardige vergroting van de prostaat.

Dezelfde richtlijn schrijft dat de tumor meestal zeer traag groeit en dat je vaak nooit klachten krijgt. Er sterven meer mannen mét prostaatkanker dan dóór prostaatkanker. De ziekte ontstaat bijna steeds na 60 jaar, en je risico is 2 tot 3 keer groter als bij je vader of broer prostaatkanker werd vastgesteld. Meer dan 90% van de mannen met niet-uitgezaaide prostaatkanker overleeft langer dan 10 jaar.

Wat een grote Britse studie vond

De CAP-studie volgde mannen van 50 tot 69 jaar uit 573 huisartsenpraktijken in Engeland en Wales. Het is een gerandomiseerde studie: loting bepaalde welke praktijken hun mannen eenmalig uitnodigden voor een PSA-test en welke niet. In totaal kwamen 415.357 mannen in aanmerking, gemiddeld 59 jaar oud.

Na 10 jaar stierven in beide groepen 3 op 1.000 mannen aan prostaatkanker, meldde Gezondheid en Wetenschap in 2018. Pas bij langere opvolging kwam een klein verschil naar boven. In 2024 verscheen in het medische vakblad JAMA de analyse na ongeveer 15 jaar: 0,69% van de mannen uit de uitgenodigde groep stierf aan prostaatkanker, tegenover 0,78% in de controlegroep. Aan alle oorzaken samen stierf 23,2% tegenover 23,3%, en dat verschil was niet statistisch duidelijk. De onderzoekers noemen de daling in absolute aantallen zelf klein.

De test bracht vooral meer kleine, weinig agressieve tumoren aan het licht: 2,2% tegenover 1,6%. Bij de uitgenodigden hielden 8 overlijdens verband met een biopsie of een behandeling, in de controlegroep 7. Een biopsie is het wegnemen van een stukje prostaatweefsel om onder de microscoop te bekijken.

Waarom België geen bevolkingsonderzoek organiseert

Volgens Gezondheid en Wetenschap zou systematische screening de sterfte aan prostaatkanker wat kunnen doen dalen. Het grote probleem is overbehandeling: veel mannen hebben een slapende kanker die nooit problemen geeft, maar een vastgestelde kanker leidt bijna altijd tot een ingrijpende behandeling. Die kan ongewild urineverlies en erectiestoornissen geven. Daarom wordt screening in België niet aanbevolen en niet georganiseerd.

In november 2025 pleitten twee urologen op Knack.be voor een bevolkingsonderzoek voor mannen vanaf 50 jaar. Volgens Gezondheid en Wetenschap is de test niet nauwkeurig en kan amper voorspellen of een kanker zal uitzaaien. Meer dan de helft van de behandelde mannen krijgt te maken met ongewenste complicaties. Ondanks betere beeldvorming, zoals MRI, blijven overdiagnose en overbehandeling een groot probleem.

Een PSA-test na 50 is een keuze die je goed afweegt

Volgens Gezondheid en Wetenschap stellen de richtlijnen van internationale urologenverenigingen dat een PSA-test wel kan worden aangeboden aan mannen van 50 tot 69 jaar, na grondige informatie over de voor- en nadelen en de risico’s van behandelen. Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) maakte in 2014 een beslishulp voor tijdens een consultatie. Wie om een screening vraagt, moet volgens het KCE zo volledig mogelijk worden geïnformeerd over de voordelen, de onzekerheden en de nadelen. Bij een stoelgangtest na 50 speelt de vraag wat opsporen oplevert, al is dat een georganiseerd bevolkingsonderzoek. Breder kijken naar gezond ouder worden kan met de vijf hefbomen voor meer gezonde jaren of door je bloeddruk thuis te meten.

Wanneer naar de arts?

Ben je ouder dan 50 en moet je vaak plassen, heb je een slechte of onderbroken straal of het gevoel dat je blaas niet helemaal leeg raakt? Dan kan er volgens Gezondheid en Wetenschap een prostaataandoening meespelen. Bij uitgezaaide prostaatkanker komt pijn in de botten het vaakst voor, vooral in de ribben en de wervelkolom. Wie zonder klachten toch een PSA-test wenst, kan dat volgens Gezondheid en Wetenschap via de huisarts doen, na grondig overleg over de voor- en nadelen.

Bronnen

• Gezondheid en Wetenschap (Cebam). Prostaatkanker. Richtlijn voor patiënten, laatst aangepast op 30 april 2026.
• Finoulst M. Bevolkingsonderzoek prostaatkankerscreening voorlopig niet aan de orde. Gezondheid en Wetenschap (Cebam), 6 november 2025 (duiding bij een nieuwsbericht).
• Cebam. Biedt de test op prostaatkanker geen betere levensverwachting? Gezondheid en Wetenschap, 9 maart 2018 (bespreking van de CAP-studie na 10 jaar).
• Martin RM e.a. Prostate-Specific Antigen Screening and 15-Year Prostate Cancer Mortality: A Secondary Analysis of the CAP Randomized Clinical Trial. JAMA, 2024 (gerandomiseerde studie, secundaire analyse).
• Mambourg F e.a. Een beslishulp bij de vraag naar prostaatkankeropsporing met de PSA test, Synthese. KCE Report 224As, Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg, 2014 (beslishulp op basis van literatuuronderzoek).